รายงานการประชุมสมัชชาสุขภาพแห่งชาติ ครั้งที่ 19 ประเด็น “การสร้างสุขภาวะด้วยธรรมชาติ” เป็นนโยบายสาธารณะที่สะท้อนให้เห็นถึงความจำเป็นเร่งด่วน ในการยกระดับธรรมชาติให้เป็นโครงสร้างพื้นฐานทางสุขภาวะของสังคมไทย โดยมีเป้าหมายหลักในการเชื่อมโยงระหว่างสุขภาวะของผู้คน กับความสมบูรณ์ของระบบนิเวศ ผ่านแนวคิดสำคัญคือการ “พาคนไปหาธรรมชาติ และพาธรรมชาติมาใกล้คน” อย่างทั่วถึง เป็นธรรม ปลอดภัย และยั่งยืน

สถานการณ์ของวิถีชีวิตในสังคมยุคดิจิทัล ผู้คนต้องเผชิญกับแรงกดดันทางเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม ฝุ่นควัน PM2.5 ส่งผลให้เกิดปัญหาสุขภาพจิต ภาวะหมดไฟ ความโดดเดี่ยว และโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs) เพิ่มสูงขึ้น มีข้อมูลเชิงประจักษ์ชี้ให้เห็นว่า คนไทยเคยมีปัญหาสุขภาพจิตสูงถึง 13.4 ล้านคน มีคนไทยมากถึง ร้อยละ 89 ยังไม่ได้รับการดูแลสุขภาพใจ สัดส่วนจิตแพทย์ในประเทศไทยมีเพียง 1.25 คน ต่อแสนประชากร (จากเกณฑ์มาตรฐานที่ควรมีอย่างน้อย 10 คน) และ พื้นที่สีเขียวในกรุงเทพมหานครมีเพียง 7.6 ตารางเมตร ต่อคน (ต่ำกว่ามาตรฐานที่ควรมีอย่างน้อย 9 ตารางเมตร ต่อคน) กลุ่มเปราะบาง เช่น ผู้สูงอายุ คนพิการ ผู้ป่วยเรื้อรังและญาติ เด็กและเยาวชน รวมถึงแรงงานในเมืองใหญ่ จึงเป็นกลุ่มที่เข้าถึงธรรมชาติได้น้อยที่สุด ในทางกลับกัน ธรรมชาติมีศักยภาพในการเยียวยาและสร้างเสริมสุขภาวะรอบด้าน ทั้งด้านจิตใจที่ช่วยคลายความเครียดและลดภาวะซึมเศร้า ด้านร่างกายที่ช่วยลดความดันโลหิต กระตุ้นการเคลื่อนไหว ขยับร่างกายลดภาวะเนือยนิ่ง ตลอดจนการเสริมสร้างภูมิคุ้มกันและช่วยให้ผู้ป่วยฟื้นตัวได้เร็วขึ้น

แนวคิดนี้ไม่ได้เลื่อนลอย แต่มีบทเรียนจากต่างประเทศให้ได้ศึกษา เช่น โครงการ PaRx ของแคนาดา ที่เชื่อมการแนะนำกิจกรรมในธรรมชาติเข้ากับการดูแลสุขภาพ และ แคมเปญ The Swedish Prescription ในประเทศสวีเดน ที่สื่อสารคุณค่าของธรรมชาติและวิถีชีวิตต่อสุขภาวะ
ในประเทศไทย ความริเริ่มนี้กำลังเกิดขึ้นจริงในสถานพยาบาลหลายแห่ง เช่น รพ.สวนสราญรมย์, รพ.สวนปรุง, รพ.ศรีธัญญา และกรุงเทพมหานคร ผ่านระบบการแนะนำกิจกรรมทางสังคมฐานธรรมชาติ (Green Social Prescribing) โดยมีประเด็นสำคัญทางมาตรการสาธารณสุขว่า เป็นการนำธรรมชาติมาใช้ควบคู่กับการรักษาปกติ ไม่ใช่การใช้แทนการรักษา เพื่อช่วยคลายความเครียด ลดซึมเศร้า วิตกกังวล ลดความดัน เสริมสร้างภูมิคุ้มกัน และช่วยให้ผู้สูงวัยเกิดความสงบลง


หัวใจสำคัญของการขับเคลื่อนระบบนี้คือการพัฒนาบทบาทของ “ผู้ประสานเชื่อมต่อ” (Link Worker) ทั้งในระบบสุขภาพ สวัสดิการ การศึกษา และชุมชน รวมถึงทีมพี่เลี้ยงและผู้จัดกิจกรรม เช่น ไกด์อาบป่า นักสื่อความหมายธรรมชาติ มัคคุเทศก์ท้องถิ่น อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) และหมอพื้นบ้าน ที่จะทำหน้าที่เป็นสะพานเชื่อมผู้ป่วย กลุ่มเสี่ยง หรือประชาชนทั่วไป เข้าสู่กิจกรรมธรรมชาติที่เหมาะสมกับเงื่อนไขชีวิตของแต่ละบุคคล

ในการขับเคลื่อนนโยบายดังกล่าว ได้กำหนดผ่านแนวทางสำคัญสี่ด้าน เริ่มต้นจากแนวทางแรกคือการสร้างธรรมชาติให้สมบูรณ์และเปิดให้ชุมชนมีส่วนร่วม ตั้งแต่การอนุรักษ์และฟื้นฟูความหลากหลายทางชีวภาพ การบริหารจัดการพื้นที่ป่า แม่น้ำ พื้นที่สีเขียวในเมือง และศาสนสถานด้วยหลักการเชิงนิเวศ การประเมินขีดความสามารถในการรองรับเพื่อไม่ให้กระทบต่อวิถีชีวิตดั้งเดิม ไปจนถึงการส่งเสริมให้ชุมชนได้รับประโยชน์อย่างเป็นธรรมและมีอาชีพสีเขียวรองรับ
แนวทางที่สองคือการสร้างความรอบรู้และสิทธิในการเข้าถึงบริการนิเวศอย่างเท่าเทียม โดยจัดบริการเป็นลำดับขั้นตามความจำเป็น พร้อมทั้งออกแบบสภาพแวดล้อมและกิจกรรมตามหลักอารยสถาปัตย์ (Universal Design) เพื่อให้ทุกคน ทุกช่วงวัย และกลุ่มเปราะบางสามารถใช้ประโยชน์ได้โดยไม่มีอุปสรรคและไม่มีค่าใช้จ่าย แนวทางที่สามเน้นการสร้างกลไกการเชื่อมต่อทั้งในแนวดิ่ง แนวราบ และเชิงพื้นที่ โดยการเชื่อมต่อแนวดิ่งผ่านระบบสุขภาพหรือที่เรียกว่า Green Social Prescribing จะช่วยให้บุคลากรทางการแพทย์และสหวิชาชีพสามารถแนะนำหรือส่งต่อผู้รับบริการเข้าร่วมกิจกรรมธรรมชาติบำบัดได้อย่างเป็นระบบ มีแผนดูแลรายบุคคลและการติดตามผล

ขณะที่การเชื่อมต่อแนวราบอาศัยเครือข่ายชุมชน ท้องถิ่น วัด โรงเรียน และอาสาสมัครในการจัดทำแผนที่ทุนชุมชนและบัญชีกิจกรรมที่เหมาะสม ส่วนการเชื่อมต่อเชิงพื้นที่มุ่งพัฒนาระบบขนส่งสาธารณะและโครงสร้างพื้นฐานสีเขียวเพื่อให้ผู้คนเดินทางเข้าถึงธรรมชาติได้อย่างไร้รอยต่อ และแนวทางที่สี่คือการสร้างระบบสนับสนุนและความร่วมมือจากทุกภาคส่วน ทั้งกลไกอภิบาลระบบ การพัฒนาศักยภาพกำลังคนในสามบทบาทหลัก ได้แก่ ผู้คัดกรอง ผู้เชื่อมต่อ (Link Worker) และผู้จัดกิจกรรม ทั้งในรูปแบบทางการและไม่ทางการ รวมถึงการจัดสรรงบประมาณผ่านกองทุนท้องถิ่น การพัฒนาระบบข้อมูลกลาง และการขับเคลื่อนวาระวิจัยเพื่อสร้างหลักฐานเชิงประจักษ์ประกอบการตัดสินใจเชิงนโยบาย

กระบวนการทั้งหมดนี้ถูกร้อยเรียงผ่านแผนที่ทางเดินยุทธศาสตร์ (Road Map) ระยะเวลาห้าปี เริ่มตั้งแต่ปีแรกในการเตรียมความพร้อมตั้งทีมและเลือกพื้นที่นำร่อง ปีที่สองถึงปีที่สามในการทดลองปฏิบัติจริงและประเมินความคุ้มค่า ก่อนจะขยายผลทั่วประเทศพร้อมจัดสรรงบประมาณและสิทธิประโยชน์อย่างยั่งยืนในปีที่สี่และปีที่ห้า เพื่อให้คนไทยทุกกลุ่มมีสิทธิเข้าถึงธรรมชาติอย่างปลอดภัย เท่าเทียม และนำไปสู่การสร้างวงจรเชิงบวกที่ธรรมชาติฟื้นฟู ผู้คนมีสุขภาวะที่ดี และกลับมาร่วมกันดูแลรักษาธรรมชาติให้ยั่งยืนต่อไป

ทางด้าน ดร.นายแพทย์พิศิษฐ์ ศรีประเสริฐ ประธานคณะกรรมการเขตสุขภาพเพื่อประชาชน เขตพื้นที่ 1 พร้อมคณะกรรมการ กขป.เขต 1 พร้อมขานรับขับเคลื่อนนโยบายสาธารณะ“การสร้างสุขภาวะด้วยธรรมชาติ”ตามบทบาทและหน้าที่ ครอบคลุมพื้นที่ 8 จังหวัดภาคเหนือตอนบน ได้แก่ เชียงใหม่ เชียงราย ลำพูน ลำปาง แพร่ น่าน พะเยา และ แม่ฮ่องสอน เพื่อการสร้างสุขภาวะทั้งมิติด้านกายและใจ ให้เกิดผลเป็นรูปธรรม
ระรินธร เพ็ชรเจริญ รายงาน