หนึ่งในงานศิลปะที่กลายเอกลักษณ์ไทยในท้องถิ่นขึ้นชื่อ “ผ้าแพรวา” หรือ “ผ้าไหมแพรวา” ที่นักนิยมผ้าไทยต้องรู้จักชื่อเสียงกัน ทั้งในประเทศและต่างประเทศ ที่มีความงดงามทั้งลวดลายที่ดูทรงคุณค่า สื่อออกมาถึงความเป็นไทยโบราณได้อย่างละเอียดอ่อน
“ผ้าแพรวา” ลักษณะเป็นผ้าทอมือแบบโบราณ ที่เป็นเอกลักษณ์ของชาวภูไท มีลวดลายที่เก่าแก่ สืบทอดงานศิลปะกันมาตั้งแต่โบราณ ซึ่งกลุ่มนี้มีถิ่นกำเนิดมาจากสืบแคล้วสิบสองจุไทย (ดินแดนส่วนเหนือของลาวและเวียดนาม) เคลือนย้ายข้ามแม่น้ำโขง เข้ามาตั้งหลักแหล่ง แถวกาฬสินธุ์ นครพนม มุกดาหาร และสกลนคร ที่ได้ร่วมสืบสาน อนุรักษ์ผ้าแพรวานำภูมิปัญญาชาวบ้านมาสืบทอดสู่ลูกๆหลานๆในท้องถิ่นจนถึงปัจจุบัน
หนึ่งในภูมิปัญญาชาวบ้าน “แม่ครูคำใหม่ โยคะสิงห์” ครูศิลป์ของแผ่นดินปี 2561 ประเภทหัตถกรรมผ้าไหมแพรวา ที่ขึ้นชื่อ แห่งบ้านโพน อำเภอคำม่วง จังหวัดกาฬสินธุ์ ได้ถ่ายทอดวิชาการทอผ้า ลวดลายผ้าแพรววามาสู่ “กรรณิการ์ โยคะสิงห์” พร้อมเล่าว่า
“เริ่มศึกษาทำผ้าแพรวามาร่วม 40 ปีกว่า เดิมทีเป็นชาวไร่ ชาวสวน ทำนา พอหมดฤดูกาลเก็บเกี่ยว หันมาทอผ้ากันในหมู่บ้าน ซึ่งคนโบราณถือว่า คนขยันต้องมั่นทำมาหากิน อย่าใช้เวลาว่างเปล่าไปอย่างไร้ประโยชน์ ยิ่งเป็นลูกสะใภ้บ้านไหน ไม่รู้จักทำกิน จะไม่มีใครมาสนใจเอาเป็นสะใภ้ เราต้องมาใช้กี่ทอผ้า เพื่อทำมาหากิน สมัยนั้นไม่มี เครื่องไม้เครือมือที่สมัยมากนัก”
ขณะเดียวกัน เริ่มเรียนรู้เรื่องวิธีการทำผ้าทอมือ ตั้งแต่การเลี้ยงไหม เก็บไหม สาวไหม จนกระทั่งเรื่องการย้อมสีผ้า ทุกขั้นตอน ซึ่งก็ไม่ง่ายมากนัก ต้องอาศัยความอดทนสูงมาก ต้องมีใจอยากทำงาน ประกอบกับความพยามยาม เพื่อให้ได้ผ้าทอมาได้สักหนึ่งผืน ทอกันทุกๆวันจนเกิดความชำนาญ โดยใช้ความรู้ที่ได้รับการถ่ายทอดจากบรรพบุรุษ
จนกระทั่ง ผ้าแพรวาได้รับการขนานนามเป็น “ราชินีแห่งผ้าไหม” สืบเนื่องจากพระบารมีของ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ที่ได้ทอดพระเนตรเห็นความงาม และคุณค่าแห่งศิลปะของลวดลายผ้าไหม ครั้งเสด็จเยี่ยมพสกนิกรชาวอ.คำม่วง ปี 2520 จึงได้โปรดเกล้าให้มีการสนับสนุนและส่งเสริมจากโครงการศิลปาชีพพิเศษ
นับจากนั้นนักนิยมผ้าไทย เริ่มเป็นที่รู้จักเป็นวงกว้าง บางคนซื้อไปฝากเพื่อนฝูงต่างจังหวัด ผู้หลัก ผู้ใหญ่นิยมสวมใส่ออกงานกันมาก และคนไทยที่อยู่ต่างประเทศซื้อกลับไปเป็นของฝาก จึงมีการบอกต่อปากต่อปาก กลายเป็นผ้าไทยขึ้นชื่อ มีชื่อเสียงโด่งดัง ซึ่งผ้าแพรวาบางผืนนั้น ขั้นตอนการทอผ้าซับซ้อน มีความยาก เนื่องจากใส่ลวดลายต่างๆ ที่สื่อถึงขนมธรรมเนียม วัฒนธรรมแบบไทยๆสมัยโบราณลงไป ราคาค่อนข้างสูง แต่มีคุณค่าของสะสมผ้ามาก
ซึ่งลวดลายการออกแบบผ้า ล้วนมาจากลายโบราณนับ 100 ปี ที่ตกทอดให้คนภูไทได้ศึกษากัน แล้วนำองค์ความรู้มาออกแบบให้เกิดความสวยงาม โดดเด่น และหาดูยาก รวมทั้ง สีสันธรรมชาติที่งดงามดูมีคุณค่า ต้องร่วมกับอนุรักษ์ รักษาให้ชนรุ่นหลังสวมใส่กัน
